BATUR, ENİS (Eskişehir, 28 Haziran 1952 - ) Şair, denemeci.

Tam adı Ahmet Enis Batur. Fakir İdris, İdris Kantörün, Reşit İmrahor, Salim Kantörün ve Yenisey gibi imzalar da kullandı. Şirket-i Hayriye kurucusu Hüseyin Hâki Bey'in torunu, eski Hava Kuvvetleri Komutanı ve Cumhuriyet Halk Partisisenatörü Muhsin Batur ile Leman Hanım'ın oğlu. İlkokulu babasının görevi nedeniyle bulundukları Eskişehir'de Dumlupınarİlkokulu'nda, ortaokulu ve liseyi İstanbul'da Saint Joseph Lisesi'nde ve Ankara'da Atatürk Lisesi'nde okudu. Öğrenciliğisırasında Ulus gazetesinin sinema sayfasını yönetti (1971-72). ODTÜ'de başladığı yükseköğrenimini Paris'te tamamladı(1976). Türkiye'ye döndükten sonra Yazı (8 sayı, 1978-80) Oluşum (1978-82), MEB (1 sayı, 1979) veTan (1982) dergilerini çıkardı. MEB Yayın Dairesi başkanlığını (1979-80), Milliyet gazetesinin kültür servisi ve yanyayınlar yöneticiliğini (1983-84), Milliyet Büyük Ansiklopedi'nin (1986) genel yayın yönetmenliğini yürüttü; UNESCO'nun"Göreme'den İstanbul'a Kültür Mirasımız" kampanyasını (1984) yönetti. Cumhuriyet, Milliyet, Dünya veAydınlık gazetelerinde, Yeni Gündem, P-eki, Express, 2000'e Doğru dergilerinde haftalık,Cumhuriyet Bilim Teknik dergisinde aylık yazılar yazdı (1978-98). Dönemli Yayıncılık'ın genel yayın yönetmenliğiniyaptığı sırada (1987-1988) Gergedan (17 sayı; 1987-88), Şehir ve Argos dergilerini çıkardı.Sanat Dünyamız, kitap-lık, Cogito, Arredamento Dekorasyon, Fol gibi dergilerinhazırlanışlarında sorumluluklar üstlendi; 100'ü aşkın özel sayı, bölüm, "dosya" hazırladı. Remzi Kitabevi'nin (1990-1993)yayın danışmanlığını yaptı. TRT televizyonunda danışmanlığını yaptığı "Okudukça" adlı programda (1994-1999) "görseldeneme"lerini, kurucularından olduğu Açık Radyo'nun "Şifa, Şifre, Deşifre" programında ise "sözel deneme"lerini gerçekleştirdi.Fransa'da yapılan "Belles Etrangères" etkinliğine, Berlin'de Literarische Colloquium'a, Rotterdam ve Lizbon şiirfestivallerine katıldı; burslu olarak Saint-Nazaire ve Bordeaux'da kaldı; Roma'daki Centro Montale'de konferanslar verdi. 1982'de "Çağdaş İspanyol Resmi," 1993'te "Modern Fransız Resmi" sergilerinin küratörlüğünü üstlendi. AÜ Siyasal Bilgiler Fak., DTCF,Eskişehir Üni., Bilsak ve Bilar'da seminerler düzenledi. 1988'den bu yana Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık'ta çalışan Batur,ayrıca Galatasaray Üniversitesi'nde ders veriyor. İstanbul'da yaşıyor; ressam Fatma Tülin ile evli, ilk eşinden bir çocukbabası.

Yazı yaşamına sinema ve müzik eleştirileriyle başlayan Batur'un ilk yazısı bir film eleştirisiydi: "Adada Şenlik" (Ulus, Eylül 1970). Şiir ve denemelerini Yeni Dergi, Türk Dili, Oluşum, Soyut, Somut, Yazı, Tan, Çağdaş Eleştiri, Gösteri, Gergedan, Şehir, Argos, Sanat Dünyamız, kitap-lık, Cogito, Arredamento Dekorasyon, Fol gibi pek çok dergide yayımladı. İlk yazı ve şiirlerinden bu yana üç özelliğiyle öne çıktı: Üretkenliği (İ. Berk "iki elle," E. Ayhan "dört kolla" yazdığını söylediler); gerek şiirlerinde gerekse yazılarında (özellikle ilk deneme kitaplarında daha sık) görülen deneyciliği; kültürel göndermelerinin çoğunlukla "yabancı" oluşu. Genellikle "Türk kültürüne ve edebiyatına yabancı" olmakla nitelendiyse de bu "yabancılık" iddiasına katılmayanlar da oldu. T. S. Halman, E. Batur'un "kendi kuşağından yazarlar arasında en ilginç edebi bilince sahip olanı ve pek çok bakımdan modern Türkiye'nin yaratmaya çalıştığı kültür sentezinin ideal bir sembolü ve sözcüsü konumunda" olduğunu yazdı ("Enis Batur Üzerine," Greenfield Review, 1986). M. Ergüven de "belli çevrelerin snop ve kendi kültürüne yabancı olmakla suçladığı" Batur'un "aslında kendi yatağına sığmayan bir nehri anımsat"tığını, "ait olduğu kültürün dışına taşıp, başka kulvarlarda kulaç atmasına yol açan nedenler"in onun "yabancı kimliğinden değil, bu disiplin ve bitmeyen merak duygusundan kaynaklan"dığını ve Batur'un disiplinli ve yazarak düşünmeye adanmış yaşamıyla, Şark zihniyetine sahiden yabancı biri" olduğunu belirtti.

Batur şiirinin dönüm noktalarından sayılabilecek Gri Dîvan'ı "çoğul bir destan" olarak niteleyen G. Akın, Batur'un, kitabın daha ilk şiirinde dizeyi örselediği, "düzyazıya teğet geçen ama asla şiiri yitirmeyen bir biçimi" denediği saptamasında bulundu. Daha sonraları, O. Koçak, Batur'un şiirini başlangıcından itibaren değerlendirdiği "Narkissos'tan Oidipus'a" başlıklı yazısında şu saptamada bulundu: "Enis Batur'un şiir çizgisinde iki kırılma anı saptanabilir, iki geçiş anı. Hem 'lirik şiirler'de hem de 'yazı şiirler'de izleyebileceğimiz ilk kırılma 1980'lerin başında gerçekleşmiş gibidir; Tuğralar'da 'Vurgun'u (1979) önceki şiirlerden, Kandil'de de 'Sarnıç'ı (1982-84) daha eski parçalardan ayırır. Yüksek, azametli bir ses tonundan, daha 'serin', daha ironik bir zemine inmiştir şair. İkinci kırılmanın aynı zamanda bir geçiş de olup olmadığını bilmiyoruz henüz. Şimdilik tek örneği, tek izi var: Ağlayan Kadınlar Lahdi (1993)."

Batur'un üzerinde en çok durulan şiir kitabı, uzun yıllar üzerinde çalıştığı Opera 1-4004 oldu. A. Oktay, kitabı ve Batur şiiri içindeki yerini şöyle değerlendirdi: "Dilin, sözcüklerin saymacalığı epeydir belirtiliyor. Sanki kıyamete doğru koşar adım gidilirken, dağılganlaşan, kırılganlaşan dilin içinde yeni bir dil, Enis'i bir işaret-yazı kurmayı, anlamı orada taşıllaştırmayı istiyor Batur. Ateş, Su, Kadın, Erkek, Çocuk, Ölüm, Dirim vb. ve elbet Yazı: Hepsi birer simgeye dönüştürülüyor, bu simgesel ögeler bir tür yabancılaştırma efekti işlevi görüyor bir anlamda. Duygusal katılımı (katharsis) kesintiye uğratarak, metin üzerinde düşünmeye yöneltiyor. (...) atonal bir şiir bu." O. Demiralp ise "Kozmopolit Hurufî: Enis Batur'dan Bir Opera" başlıklı yazısında "Enis Batur şiirinin teoloji ve metafiziğe, asal varoluşsal sorulara atıf yapılmadan çözümlenebileceği kanısında" olmadığını belirtip şunları söyledi: "Enis Batur şiirinin önemli bir yönü negatif teoloji yapmasıdır. İnancın kapatamadığı, anlamın aşamadığı bir boşluk, bir derinlik, belki de henüz keşfedilmemiş bir anlamlılık kıyısında devinir söz. Dile gelmez, şiirleştirilemez denen haddin, dilin sınırlarının arayışıdır bu."

Batur, şiirlerinin yanı sıra sanat, kültür ve edebiyat sorunlarına ilişkin denemeleriyle de adını duyurdu. Geniş bir kültürün ürünü olan yazılarında eleştirel, sorgulayıcı, araştırıcı ve bütünlüklü bir bakışla ele aldığı konu, kavram ve sorunları irdeledi. Kültür ve edebiyatın hemen hemen her alanında öne sürdüğü saptamaları için genel bir bakışla hep bir "proje"nin ürünü olduğu söylenebilir. Batur, şair ve denemeciliğinin ötesinde yayıncılık alanında da, kurduğu/yönettiği dergi ve yayınevlerinde Türk edebiyatıyla dünya edebiyatının hangi noktalarda buluşabileceğini gösterme çabası içinde oldu ve bu çabalarıyla modern bir "kültür adamı" kimliğinin belirmesine katkı sağladı.

Şiir ve yazıları yurtdışındaki çeşitli dergilerde (Lettres Internationales, Sirene, Quarterly West, Tabaccaria, Podium, Kelk, Connaissance des Arts, Talisman, Dédale) yayımlandı. Sombahar, İnsan, Poesia (Milano) ve I Quaderni del Battello Ebbro (Bologna) dergilerinde şiirleri ve şiir dünyası için özel bölümler hazırlandı. Şiirleri Fransızca, İtalyanca, Felemenkçe ve Farsçada da kitaplaştı. Şiirlerinden hareketle iki beste yapıldı: "Kör Bir Başlangıç" (yaylı dördül için; Mehmet Nemutlu), "Göre" (soprano ve yaylı dördül için; Semih Korucu).

Ödül: Şiir ve İdeoloji ile 1980 TDK Deneme Ödülü; Perişey ile 1993 Cemal Süreya Şiir Ödülü; Opera 1-4004 ile 1996 Altın Portakal Şiir Ödülü; Imago Mundi ile 1999 Sibilla Aleramo Şiir Ödülü (İtalya).

Yapıtları:

Şiir: Bir Ortaçağ Yalnızlığı, Ank.: kendi yayını, 1973; Eros ve Hgades, (suluboya ilkyaz şiirleri) Ank.: Shakespeare & Co. III, 1973; Nil, (şiirsel metinler) İst.: Yapıt, 1975; Ara-Kitab, (on dört deneysel metin) Ank.: kendi yayını, 1976 (eklerle yb [Ondört + x + 4 deneysel metin], İst.: C, 1994); İblise Göre İncil, Ank.: Yeni Ankara, 1979; Kandil (Meseller kitabı), İst.: Ada, 1981; Dış Kanama, (Fakir İdris takma adıyla) İst.: kendi yayını, 1982; Sarnıç, İst.: Nisan, 1985; Tuğralar, Ank.: Tan, 1985 (genişletilmiş 2. bas., Tuğralar [lirik şiirler 1973-1984] İst.: Remzi, 1992); Yazılar ve Tuğralar (Şiirler 1973-1987), İst.: B/F/S, 1987 (Bir Ortaçağ Yalnızlığı, Eros ve Hgades, Nil, Ara-Kitab, İblise Göre İncil, Kandil, Sarnıç ve Tuğralar'ın toplu basımı); Gri Dîvan, İst.: Remzi, 1990 ("Seferî Dîvan," "Alaca Dîvan" ve "Barok Dîvan"ın ilavesiyle yb Doğu-Batı Dîvanı, İst.: Yapı Kredi, 1997); Koma Provaları, (şiirsel metinler) İst.: Altıkırkbeş, 1990; Perişey, İst.: Remzi, 1992; Ağlayan Kadınlar Lahdi, İst.: Harf, 1993; Kuvve'den Fiil'e, İst.: Mitos, 1993 (A. Güntan ve İ. Yasar ile birlikte, Reşit İmrahor takma adıyla; haz. C. Koyuncu); Kandil, (yazı şiirler 1973-1986) İst.: Altıkırkbeş, 1994 (Nil, İblise Göre İncil, Kandil ve Sarnıç'ın başka şiirlerle birlikte toplu basımı); Darb ve Mesel, (arka şiirler, 52 uç) İst.: Altıkırkbeş, 1995; Taşrada Ölüm Dirim Hazırlıkları, (şiir alıştırmaları 1972-1982) İst.: Oğlak, 1995; Opera 1-4004, İst.: Altıkırkbeş, 1996; Sütte Ne Çok Kan, (şiirsel metinler 1995-1998) İst.: Altıkırkbeş, 1998; Kanat Hareketleri, (lirik şiirler 1993-1999) İst.: Altıkırkbeş, 2000; Le Sarcophage des Pleureuses, Montpellier, Fata Morgana,2000; Şiirler 1972-1999, İst., 2001, Özel Basım; Lirik Şiirler 1973 - 1999, İst., Özel Basım, 2001,

Deneme-Eleştiri: Ayna, İst.: Ada, 1977; Şiir ve İdeoloji, İst.: Derinlik, 1979; Tahta Troya, (eleştirel araştırmalar, 1974-1978) İst.: Yazko, 1981; Alternatif: Aydın, İst.: Hil, 1985; Babil Yazıları, (sanat-hakikat ilişkisi üzerine denemeler) İst.: Afa, 1986; Otuz Kuş Birden Olmak, İst.: B/F/S, 1986; Estetik Ütopya, (eleştirel denemeler) İst.: B/F/S, 1987; Viyana İçin Siyah Vals, (dünya-şehir üzerine deneme) İst.: B/F/S, 1987; Bu Kalem Bukalemun, (düşler, gündüşleri, librettolar, kuruntular, oyunlar, romanlar, parçabaşı dikişler ve hurufi notlar: 1972-1986) İst.: Hil, 1988; Eşittir Sonsuz, İst.: B/F/S, 1988; Gergedanname, İst.: Argos 1 eki, Eylül 1988; İki/z, İst.: B/F/S, 1988; Kediler Krallara Bakabilir, İst.: Remzi, 1990; Sıçrayan Fasulye, (edebiyat ve sanatta hayvanlar) İst.: Sanat Dünyamız 40 eki, 1990; Yüzyüze, (edebiyat ve sanatta surat sûreti) İst.: Sanat Dünyamız 41 eki, 1990; Almanak, (edebiyat ve sanatta zaman kavramı) İst.: Sanat Dünyamız 42 eki, 1990; İskeletler Dansı, (edebiyat ve sanatta savaş) İst.: Sanat Dünyamız 43 eki, 1991; Ses, Harf, İmge, (İlhan Usmanbaş'la Düet) İst.: Sanat Dünyamız 44 eki, 1991; Bî-linç, (edebiyat ve sanatta uyku) İst.: Sanat Dünyamız 45 eki, 1991; Gönderen: Enis Batur, İst.: Remzi, 1991; Başkalaşımlar, İst.: Yapı Kredi, 1992 (Ayna, Tahta Troya, Viyana için Siyah Vals, Eşittir Sonsuz, Gergedanname, İki/z, Sıçrayan Fasulye, Yüzyüze, Almanak, İskeletler Dansı, Ses, Harf, İmge ve Bî-Linç kitaplarının "Paris: bir fetiş mekân için topografi denemesi" başlıklı sunuşun yer aldığı Türk Edebiyatında ve resminde Paris derlemesi ile birlikte toplu basımı); Hatay'da Bir Rolls-Royce, İst.: Altıkırkbeş, 1992; Küçük Kıpırtı Tarihi, (köşebentler) İst.: Mitos, 1992; Söz'lük, İst.: Düzlem, 1992; Kırkpâre, İst.: Remzi, 1993; Perec Kullanım Kılavuzu, İst.: Mitos, 1993 (G. Perec'in Hayat Kullanma Kılavuzu ile birlikte); Gesualdo, (Bir Tema İçin Çeşitlemeler) İst.: Yapı Kredi, 1993; Yazının Ucu (Yazınsal Denemeler 1976-1993), İst.: Yapı Kredi, 1993 (genişletilmiş 2. bas. İst.: Yapı Kredi, 1995); Akabe, İst.: Mitos, 1994; E/Babil Yazıları, İst.: Yapı Kredi, 1995; Günebakan I (Alternatif: Aydın), Ank.: Ark Yayınevi, 1995; Günebakan II (Saatsız Maarif Takvimi), Ank.: Ark Yayınevi, 1995; Modernlerin Gecesi ve Şairin Alâaddin Hali ve Haşhâşim, İst.: Altıkırkbeş, 1995; I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, İst.-Ank.: Siyah-Beyaz Galerisi, 1995; Ya/zar, İst.: C, 1996; Yolcu, İst.: İyi Şeyler, 1996; Kesif (Saint-Nazaire Günlüğü), İst.: Mitos, 1996; İki Deniz Arası Siyah Topraklar, İst.: Yapı Kredi, 1997; Seyrüsefer Defteri, İst.: Yapı Kredi, 1997; Bir El Okuma, (G. Eda'nın gravürleriyle), İst.: Süleyman Saim Tekcan Atölyesi, 1997; Frenhoferolmak, İst.: Sel, 1997; Bu Kalem Melûn©, İst.: Yapı Kredi, 1997; Aciz Çağ, Faltaşları, İst.: Yapı Kredi, 1998; Türkiye'nin Üçlemi, İst.: Papirüs, 1998; Issız Dönme Dolap, İst.: Yapı Kredi, 1998; Fatma Tülin: Bir(İki) Sergi Öncesinden Tablolar, İst.: Sel, 1999; Su, Tüyün Üzerinde Bekler, İst.: Sel, 1999; Kurşunkalem Portreler, İst.: Sel, 1999; Amerika Büyük Bir Şaka, Sevgili Frank, Ama Ona Ne Kadar Gülebiliriz?, İst.: Yapı Kredi, 1999; Başkalaşımlar XI-XX, İst.: Yapı Kredi, 2000 (Hatay'da Bir Rolls-Royce, Gesualdo, Ya/zar, Akabe, Perec Kullanım Kılavuzu, Modernlerin Gecesi ve Frenhoferolmak kitaplarının " '45'te: Baselitz İçin XX+1 Parça," "Cehennemden Engin Bir İç Cehennem," "Makaslamak (ve) Saklamak" ve "Ecinne'den Ecinni'ye" başlıklı yazılarla birlikte basımı); Cüz, (kıpkısa metinler) İst.: Sel, 2000; Yazboz, İst., Sel, 2000;İlhan Berk: Mağara Ressamı, Sapkın Nakkaş, Nâmahrem Kalem, İst. YKY, 2000; Smokinli Berduş, Şiir Yazıları 1974 - 2000, İst., YKY, 2001; Vb, İst., Ayrıbasım, 2001 Kum Saatından Harfler, İst., YKY, 2001; Yeryüzü: Cehennem , İst., AltKitap, 2001; İçinizde Kaç Koridor Var?, İst. YKY, 2001; Istanbul des Djinns, Paris, Fata Morgana, 2002

Anlatı: Acı Bilgi: Fugue Sanatı Üzerine Bir Roman Denemesi, İst.: Yapı Kredi, 2000
Elma: Örgü Teknikleri Üzerine Bir Roman Denemesi, İst. Sel Yayıncılık, 2001

Derleme-Yayım: Kara Mizah Antolojisi, İst.: Hil, 1987; Modern Dünya Edebiyatı Antolojisi, İst.: Gergedan, 1988; Ahmet Hamdi Tanpınar: Seçmeler, İst.: Yapı Kredi, 1992; Gütenberg Gökadasına Gezi, İst.: Yapı Kredi, 1993; Unutulmuş Şiirler Antolojisi, (Reşit İmrahor takma adıyla) İst.: Yapı Kredi, 1993; İstanbul İçin Şehr-engiz, İst.: Yapı Kredi, 1993; Modernizmin Serüveni, İst.: Yapı Kredi, 1997, 1998; Râbia Hatun, "Tuhaf Bir Kıyamet"+Kırkbir Şiir, İst.: Yapı Kredi, 2000.

Çeviri: Deliliğin Tarihine Giriş (M. Foucault; N. Barın ile), Ank.: Tan, 1982; Biricik Son Kaygısı (E. Jabès), İst.: İyi Şeyler, 1996; Remizler (C. Bouthemy), İst.: Harf, 1996.

Yabancı dillerdeki kitapları: Scritti e sigilli: 1973-1990, (İtalyancaya çev. I. Saatçıoğlu) Roma: Fondazione Piazzola, 1992; Imago Mundi, (İtalyancaya çev. I. Saatçıoğlu) Milano: Garzanti, 1994; Neymey-i Butimar, (Farsçaya çev. C. Mukaddes) Tahran: Peyzeh, 1996; Passpoort, (Felemenkçeye çev. D. Koopman) Rotterdam: Rotterdam Poetry, 1998; La Sarcophage des Pleureuses, (Fransızcaya çev. N. Cingöz) Montpellier: Fata Morgana, 2000; Sefer be ayne-i digeri, (Farsçaya çev. H. Farazande), Isfahan: Nakş-ı Horşid, 2000.

Kaynaklar: Necatigil, İsimler, 75; Kurdakul, Sözlük, 119; Karaalioğlu, 97; Özkırımlı, TEA, I, 200; "Enis Batur Bölümü," Kendi Kalemlerinden, Ank., 1982; "Enis Batur Özel Bölümü," Sombahar, S. 5 (Mayıs-Haziran 1991); C. Akaş (haz.), Belkienisbatur, İst., 1993; M. Yalçın-C. Karal, " 'Enis Batur' Olmaktan Çok Sıkılıyorum!" (söyleşi) Matbuat, S. 14-15 (Temmuz-Ağustos 1995); G. Akın, "Gri Dîvan'la," Şiir Üzerine Notlar, İst., 1996; Enis Batur İçin Otuz Kuş Bakışı, İst., 1997; A. Oktay, İsrafil'in Sûr'u, (Opera 1-4004 üzerine bir inceleme) İst., 1997; M. Durak (haz.), Opera Odağında Enis Batur Şiiri, (Altın Portakal Kültür ve Sanat Vakfı'nın 24-25 Ekim 1997 günleri Opera 1-4004 üzerine düzenlediği sempozyumun bildirileri) Antalya, 1997; H. Aynur, Enis Batur Bibliyografyası İçin Bir Deneme: 1970-1995, İst., 1997; Füruzan, "Doğu-Batı Divanı; Birinci Derece Yanıkların Şiiri ya da... Enis Batur" (söyleşi), Cumhuriyet Kitap, S. 384 (28 Haziran 1997); M. Durak, " 'Opera' Odağında Enis Batur Şiiri" (söyleşi), Cumhuriyet Kitap, S. 401 (23 Ekim 1997); M. Sarsmaz, "Melûn Bir Bukalemun," aynı yerde; L. Şentürk, "İntermezzo I," İşaretname ve İntermezzo, İst., 1998.

Tanzimattan Günümüze Şairler ve Yazarlar Ansiklopedisi'nden, YKY, 2001